Kiezen is verliezen

door Jelger Spijkerboer op 24 juni 2016
Op 22 juni vierden we het Festival van de Paradox. Ik werd aan het denken gezet en puzzel in deze blog nog wat verder op de vragen die het opriep. Vragen zoals: keuzes zijn toch soms ook goed? Als je de spanning van een paradox moet omarmen- hoe blijf je dan handelen? En pfff, wat een taaie kost- kan het ook leuk zijn?

Paradox?

Wat is een paradox eigenlijk? Dat was toch wel de eerste vraag. Mij hielp het onderscheid tussen een dilemma en een paradox. Een dilemma is volgens Smith en Lewis (2011) een spanning waarbij competitieve elementen elk voor- en nadelen hebben. Hier kun je uitkomen door voor- en nadelen naast elkaar af te wegen. Kiezen is in dit geval dus geen gek idee.

Maar bij een paradox is dat anders. Een paradox is een ingebakken spanningsveld. Of zoals Kahane (2010) het zegt: een uitdaging die bestaat uit twee beweringen die elk, indien ze afzonderlijk worden nagestreefd, de gezondheid van het geheel zullen verstoren en die daarom tegenwicht nodig hebben van de andere.

Kiezen?

In een paradox helpt kiezen tussen één van de polen van de paradox niet, omdat het vaak leidt tot een slingerbeweging. Een voorbeeld: een organisatie wil eenheid in de manier van werken en aansturen. Maar tegelijk ook de professional de ruimte geven om zijn of haar werk naar eigen inzicht te doen. De professional weet het immers zelf het beste!

Vanuit die laatste gedachte wordt er op enig moment gekozen voor zelfsturing. De organisatie kiest hiermee voor één van de polen van de paradox. Een paar jaar later blijkt dat er enorme diversiteit is ontstaan in werkwijzen en manieren van aansturing die allerlei organisatieproblemen geven. Er wordt daarom gekozen voor centralisatie van de aansturing om meer eenheid te brengen. Je voelt inmiddels aan wat er 3 jaar later gebeurt…

Actie?

De les is dus niet kiezen, maar overstijgen en zoeken naar de synthese. Dat klinkt prachtig. Maar hoe blijf je handelen als je niet mag kiezen? Er moeten in het dagelijks leven in organisaties toch echt een hoop keuzes gemaakt worden, zeker door managers. Dat is toch ook eigenlijk hun baan?

Dat klopt natuurlijk. Keuzes maken is een belangrijke taak van een manager. Maar vraag je dan wel goed af waar het hier om gaat. Een dilemma of een paradox? In het eerste geval: maak keuzes, in het tweede geval: beter van niet! Maar wat dan wel?

Wat dan wél?

Wat zijn dan behulpzame elementen in het hanteren van paradoxen? Ik geef er een aantal:

  • Leer paradoxen herkennen. Onderzoek of de schijnbaar concurrerende waarden met elkaar samenhangen. Staan de waarden in spanning met elkaar, hebben ze elkaar nodig of is er eigenlijk geen samenhang tussen de waarden?
  • Formuleer de paradox zodat er aan beide polen van de paradox recht wordt gedaan. Bijvoorbeeld eenheid in verscheidenheid.
  • Verdraag het ongemak. Bied weerstand tegen de snellere (en op korte termijn aantrekkelijke) of/of oplossing. Als je kiest voor één van de twee polen raakt de paradox uit het zicht. Helaas komt hij dan terug op het moment dat het niet uitkomt…
  • Ga op onderzoek uit. Beoefen met geduld en creëer tijd om de paradox te onderzoeken. Stap voor stap zullen zich nieuwe mogelijkheden aandienen. Vergeet hierbij niet je eigen perspectief te onderzoeken. Zien anderen dezelfde paradox als jij.
  • Benut anderen in het zoeken naar nieuwe oplossingen. Zoek actief naar andere perspectieven en nieuwe invalshoeken rondom de paradox. Waak in het gesprek met anderen voor verplatting. Wordt er niet stiekem gekozen? En benut de andere perspectieven ook vooral voor handelingsperspectief. Hoe zou ander gedrag eruit zien? Hebben anderen daar ervaringen mee of voorbeelden van?

Als het lukt om iets meer afstand te nemen en de paradox als interessante puzzel te zien, wordt het vanzelf leuker om ermee om te gaan. En, zo is mijn eigen ervaring, samen puzzelen op dit soort vraagstukken is leuker dan alleen. Doe je mee?